Nguy cơ và sự thật

Source: nguoi-viet.com / Getty Images

Trong một bài trước đây, tôi có đề cập đến nguy cơ bị ung thư có thể tăng cao khi ăn các thức ăn nướng cháy, như bánh mì nướng, khoai nướng, thịt nướng. Hôm nay, Cơ Quan Định Chuẩn về Thức Ăn của Anh Quốc, Food Standards Agency, khuyên người dân không nên ăn nhiều thức ăn nướng đến thành màu nâu. Lý do là chất acrylamide sanh ra do phản ứng của đường có trong tinh bột và amino acids có thể làm hư hại cấu trúc của DNA.

Không những riêng về chuyện ăn đồ nướng cháy, hầu như trong rất nhiều bài viết, tôi dường như lúc nào cũng đề cập đến hai chữ “ nguy cơ”. Một độc giả đã phản hồi một câu rất lý thú: “trong số những người chết vì bệnh ung thư, 100% đã từng uống nước và hít thở không khí!”.

Thói quen đề cập đến nguy cơ và lợi ích, risks and benefits, bắt nguồn từ thói quen giải thích cho bệnh nhân hiểu rõ về nguy cơ và lợi ích của những phương cách chữa trị hay của những thuốc men trước khi tiến hành, với sự đồng ý của bệnh nhân, gọi là “informed consent”. Có nghĩa là bệnh nhân hiểu các thông tin và đồng ý tiến hành. Dĩ nhiên, bệnh nhân có quyền khước từ việc chữa trị.

Thí dụ, trước một ca mổ, tôi bao giờ cũng nói cho bệnh nhân biết về các nguy cơ có thể xảy ra như bị mất máu, bị thương tích ngoài ý muốn, bị nhiễm trùng, và tệ nhất là… không thức dậy sau khi mổ. Trên thực tế các nguy cơ nầy ít hơn nguy cơ bị rớt máy bay 1,000 lần, ngược lại, khi lên máy bay, phi công cũng như phi hành đoàn không bao giờ nói cho hành khách biết là máy bay có thể bị rớt!

Trong vòng hơn 30 năm làm bác sĩ, tôi chưa có một bệnh nhân nào khước từ việc chữa trị. Nhiều bệnh nhân cám ơn tôi đã bỏ thì giờ giải thích cặn kẻ về những nguy cơ và các phản ứng phụ có thể xảy ra. Nghiên cứu cho thấy, khi bệnh nhân hiểu rõ vấn đề, sẽ giúp cho việc chữa trị được thành công hơn. Đối với bác sĩ, khi tiên liệu đến các nguy cơ, cũng sẽ cẩn thận trong khi mổ để tránh các nguy cơ ấy xảy ra, và dẫu có xảy ra , cũng biết cách ứng phó.

Trong việc chữa trị hiếm muộn, bệnh nhân cũng thường xuyên lo ngại về nguy cơ tàn tật bẩm sinh của em bé, và nguy cơ gây ra ung thư của thuốc men. Trên thực tế, cho dù nhiều tin tức cho rằng em bé cấy trong ống nghiệm có thể bị dị tật này nọ, nhưng sau gần 40 năm, với cả triệu em bé sanh ra bằng phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm, thì nguy cơ ấy giống hệt như là có thai tự nhiên. Còn thuốc chữa trị hiếm muộn? Nguy cơ gây ra ung thư còn nhỏ hơn là nguy cơ uống nước ngọt soda gấp 100 lần!

Ngoài lãnh vực y khoa, trong cuộc sống, rất nhiều nguy cơ chúng ta tưởng là xảy ra thường xuyên, nhưng trên thực tế lại rất hiếm, và ngược lại. Vì thế, chúng ta cần hiểu rõ thông tin về các nguy cơ và sự thật để biết cách lựa chọn và ứng xử.

Trở lại thí dụ rớt máy bay, tôi có một người bạn rất sợ đi máy bay, nên đã lái xe xuyên bang từ Florida về đến California. Thật ra, nguy cơ bị mất mạng vì rớt may bay còn ít hơn là nguy cơ lính Mỹ bị tử trận ở Trung Đông, và lại còn thua xa hơn là nguy cơ bị tử vong khi lái xe trên xa lộ. Cũng chính vì nó hiếm khi xảy ra nên dễ gây shock, gây ấn tượng khi ta đọc, nghe các “nguồn tin” trên báo, đài, làm cho có cảm tưởng là chuyện ấy xảy ra hà rầm.

Do sự phát triển của internet và mạng lưới thông tin xã hội, mỗi ngày có rất nhiều “nguồn tin” nầy nọ trên mạng. Có khi, để tăng phần khả tín, các thông tin sẽ bắt đầu bằng các cụm từ như, nghiên cứu nầy, hay khoa học gia nọ nói… Chúng ta cần hiểu rõ những dữ kiện trong một thông tin. Thí dụ, trong tuần vừa qua có tin, uống cà phê nhiều sẽ sống lâu hơn. Điều này không có nghĩa là cứ mỗi giờ chúng ta uống một ly cà phê để tăng tuổi thọ. Hoặc nghe nói thuốc bổ này, thuốc anti-oxidant nọ, là hè nhau mua chất đầy tủ.

“Nguồn tin” ở đây cũng bao gồm cả các tin tức khoa học, tin tức y khoa, dĩ nhiên là kể cả những bài viết của BS. Minh. Chúng khi đọc tin, cần suy ngẫm về những thông tin ấy xem có lý, có khả tín hay không. Khi còn trong trường y khoa, chúng tôi được huấn luyện là không nên tin những gì mới thoạt nghe, hay mới đọc cho dù là những bài nghiên cứu nổi tiếng từ trường đại học nầy, hay viện nghiên cứu nọ. Người bác sĩ khi đọc một nghiên cứu khoa học, cần đọc giữa dòng, “read in between the lines.” Cho dù các nghiên cứu có kết quả theo chiều hướng tốt, người đọc cần hiểu tiền đề, phương cách chứng minh, cách biện luận của tác giả để xem kết luận ấy có khả tín hay không. Có rất nhiều “khoa học gia” cũng chẳng hiểu là muốn nghiên cứu cái gì, và chứng minh điều gì trong nghiên cứu của họ. Ngoài ra, những điều ông bác sĩ này nói, bà khoa học gia kia tuyên bố, chưa chắc cộng đồng y khoa đã đồng ý.

Một lý do khác làm chúng ta dễ tin khi đọc một tin tức nào đó, vì não bộ chúng ta thường dễ bị lôi cuốn khi thấy một chuyện gì đó được nói đến qua cửa miệng của một người thứ ba, gọi là “suggestive influence”. Và, có những chuyện cho dù không đúng sự thật lắm, nhưng khi nghe nói nhiều cũng dễ tin. Bộ Trưởng Tuyên Truyền của Hitler, Joseph Goebbels, đã từng nói, cứ lập lại những điều dối trá nhiều lần, người ta cuối cùng cũng sẽ tin. Thí dụ, rất nhiều người sợ dọn về Cali vì sẽ chết uổng mạng do bị động đất và tiểu bang Cali sẽ sụp xuống biển. Hay một thí dụ khác, người hàng xóm mới mua một chiếc xe Tesla màu trắng, thế là khi lên xa lộ, lúc nào ta cũng để ý tới những chiếc xe Tesla màu trắng chạy ngang qua.

Trở lại nguy cơ của chất acrylamide gây ra ung thư, hiện nay chưa có một nghiên cứu nào chứng minh chuyện ấy cả. Từ ngữ chính của mệnh đề vẫn là hai chữ “có thể”.

Tôi có thể nêu ra nhiều thí dụ khác về nguy cơ và sự thật. Nói chung thì tất cả các nguy cơ đều có thật, không ít thì nhiều, nhưng ta cần biết bao nhiêu là sự thật, và sự thật đó có cần đến sự quan tâm của chúng ta hay không.

Gần đây bà cố vấn cho Tổng Thống Donald Trump, Kellyanne Conway, đã dùng từ ‘alternative facts’ để bào chữa cho “sự thật” không đúng lắm về số người tham dự lễ tuyên thệ nhậm chức của ông “Trump điên”. ‘Alternative Facts’ có thể hiểu nôm na là, sự thật, nhưng không hẳn là như vậy.

Như thể khi nói về nguy cơ của một vấn đề, một loại thuốc, một phương cách chữa trị, ta cần phải hiểu cái gọi là ‘alternative facts’, nói vậy, nhưng không hẳn là như vậy.

Comments

comments